به گزارش روابط عمومی پژوهشکده محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی تهران، یک مطالعه نظام‌مند و مدل‌سازی سلامت جمعیت که توسط جناب آقای دکتر محمدصادق حسنوند رییس محترم مرکز تحقیقات آلودگی هوا و همکاران انجام شده است، نشان می‌دهد مواجهه با گاز پرتوزای طبیعی رادن در محیط‌های مسکونی می‌تواند سهم قابل توجهی در بروز سرطان ریه در ایران داشته باشد. این پژوهش علاوه بر مرور شواهد موجود طی بیش از دو دهه، برای نخستین بار برآوردی استانی از بار بیماری منتسب به رادن ارائه کرده و تفاوت‌های چشمگیر خطر را میان استان‌های کشور نشان می‌دهد.

رادن-۲۲۲ گازی پرتوزا، بی‌رنگ، بی‌بو و با منشأ طبیعی است که در اثر واپاشی اورانیوم موجود در خاک و سنگ‌ها تولید می‌شود. این گاز از طریق ترک‌های موجود در پی ساختمان، کف، دیوارها و سایر مسیرهای نفوذ، وارد فضاهای بسته می‌شود. فرآورده‌های واپاشی رادن پس از استنشاق در مجاری تنفسی و بافت ریه رسوب کرده و با انتشار پرتوهای آلفا می‌توانند موجب آسیب DNA سلول‌ها و افزایش خطر سرطان ریه شوند. به همین دلیل، رادن پس از مصرف دخانیات به عنوان دومین عامل مهم سرطان ریه در جهان شناخته می‌شود.

پژوهشگران در این مطالعه، نتایج ۴۵ مطالعه منتشر شده بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ را که شامل ۱۱٬۸۵۷ اندازه‌گیری رادن در ۶۰ شهر از ۱۸ استان کشور بود، مورد بررسی قرار دادند. براساس این مرور نظام‌مند، میانگین غلظت رادن در فضاهای مسکونی ایران 83/05 بکرل بر مترمکعب برآورد شد که پایین‌تر از سطح مرجع پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت (۱۰۰ بکرل بر مترمکعب) است. با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که این میانگین ملی، اختلافات قابل توجه بین استان‌ها را پنهان می‌کند و برای ارزیابی خطر، بررسی‌های منطقه‌ای ضروری است.

براساس نتایج مطالعه، بیشترین میانگین غلظت رادن در استان‌های مازندران (191/7 بکرل بر مترمکعب)، اردبیل (184/3 بکرل بر مترمکعب) و گیلان (163/6 بکرل بر مترمکعب) مشاهده شد؛ مقادیری که از سطح مرجع سازمان جهانی بهداشت فراتر هستند. در مقابل، استان کرمان با میانگین 5/9 بکرل بر مترمکعب کمترین غلظت گزارش‌شده را داشت. نویسندگان مقاله این تفاوت‌ها را با ویژگی‌های زمین‌شناسی، نوع مصالح ساختمانی، الگوهای تهویه و شرایط اقلیمی مناطق مرتبط می‌دانند، هرچند تأکید می‌کنند که این عوامل در تعامل با یکدیگر عمل می‌کنند و نباید به عنوان علت قطعی در نظر گرفته شوند.

در بخش مدل‌سازی بار بیماری، پژوهشگران با استفاده از داده‌های غلظت رادن، ضرایب خطر شناخته‌شده و مدل‌های احتمالاتی، سهم سرطان ریه قابل انتساب به رادن را در سطح استان‌ها برآورد کردند. نتایج نشان داد که در سطح کشور، به طور متوسط حدود 10/6 درصد از بار سرطان ریه می‌تواند به مواجهه با رادن در محیط‌های مسکونی منتسب باشد. با این حال، این سهم در استان‌های مختلف تفاوت قابل توجهی دارد؛ به طوری که از حدود 0/9 درصد در کرمان تا 44/3 درصد در مازندران متغیر است.

براساس این برآوردها، مواجهه با رادن سالانه حدود ۱۹٬۴۰۰ سال عمر تعدیل‌شده با ناتوانی (DALY) ناشی از سرطان ریه را در کشور به خود اختصاص می‌دهد. این مقدار حاصل مدل‌سازی سلامت جمعیت و برآوردهای احتمالاتی مطالعه است و بیانگر بار قابل انتساب بیماری در سطح جمعیت است.

اگرچه استان تهران از نظر میانگین غلظت رادن در زمره استان‌های با بیشترین غلظت قرار ندارد و میانگین آن 85/4 بکرل بر مترمکعب برآورد شده است، اما به دلیل جمعیت زیاد، بیشترین سهم از بار بیماری منتسب به رادن را به خود اختصاص می‌دهد. برآوردهای مطالعه نشان می‌دهد حدود ۴٬۳۲۵ DALY، معادل 22/5 درصد از کل بار بیماری منتسب به رادن در کشور، مربوط به استان تهران است.

این پژوهش همچنین عوامل مؤثر بر تجمع رادن در ساختمان‌ها را بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد ساختمان‌هایی که از مصالحی مانند خشت، خاک رس، گرانیت یا برخی سنگ‌های ساختمانی استفاده کرده‌اند، در برخی استان‌ها غلظت‌های بالاتری از رادن را نشان داده‌اند. همچنین، بیشترین غلظت رادن در زیرزمین‌ها و طبقات همکف اندازه‌گیری شده و با افزایش ارتفاع ساختمان، غلظت این گاز کاهش یافته است.

بررسی تغییرات فصلی نیز نشان داد که در بسیاری از مطالعات، غلظت رادن در تابستان و زمستان بیشتر از سایر فصل‌ها بوده است. نویسندگان مقاله این موضوع را احتمالاً ناشی از تغییر الگوهای تهویه، بسته بودن بیشتر فضاهای داخلی و ویژگی‌های بهره‌برداری از ساختمان در این فصول می‌دانند. همچنین مطالعه نشان داد خانه‌هایی که از تهویه مناسب، از جمله تهویه طبیعی یا سامانه‌های مکانیکی، برخوردار بودند، به طور کلی غلظت رادن کمتری داشتند.

یکی از مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش، مقایسه نتایج با برآوردهای جهانی بار بیماری (GBD 2023) است. پژوهشگران معتقدند استفاده از داده‌های واقعی اندازه‌گیری‌شده در استان‌های مختلف و لحاظ کردن ناهمگنی مکانی سبب شده است برآوردهای این مطالعه از بار بیماری منتسب به رادن از برآوردهای جهانی دقیق‌تر و برای شرایط ایران مناسب‌تر باشد. به اعتقاد آنان، استفاده از یک میانگین ملی ممکن است نقاط پرخطر محلی را پنهان کرده و به کم‌برآوردی بار واقعی بیماری در برخی مناطق منجر شود.

پژوهشگران در پایان، با توجه به تفاوت‌های قابل توجه غلظت رادن در استان‌های مختلف، بر ضرورت تدوین برنامه‌های پایش استانی، توسعه سامانه‌های اندازه‌گیری رادن، ارتقای آگاهی عمومی، بهبود تهویه ساختمان‌ها و استفاده از اصول طراحی و ساخت مقاوم در برابر نفوذ رادن، به‌ویژه در مناطق پرخطر، تأکید کرده‌اند. آنان همچنین پیشنهاد می‌کنند برنامه‌های کنترل رادن براساس شرایط زمین‌شناسی، ویژگی‌های ساختمانی و الگوی مواجهه هر منطقه طراحی شود، نه بر مبنای یک رویکرد یکسان برای کل کشور.

برای مشاهده مقاله فایل زیر را دانلود کنید.